पपई पोटासाठी खरंच ‘वरदान’ आहे का? जाणून घ्या काय सांगते विज्ञान आणि आयुर्वेद!
अकलूज वैभव न्यूज नेटवर्क
संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे
अकलूज दिनांक 15/7/2026 :
_Papaya benefits for stomach : आयुर्वेदाचार्य बाळकृष्ण सांगतात की, जर तुम्ही दररोज १०० ग्रॅम पपई खाल्ली, तर पोटात आणि आतड्यांमध्ये साचलेला अशुद्ध मल सहजपणे बाहेर पडतो._
*Is it good to eat papaya daily:* तीव्र उन्हाळ्याच्या ऋतूत आपली पचनसंस्था कमकुवत होते, ज्यामुळे आपल्याला गॅस, अपचन आणि पोट फुगण्यासारख्या समस्यांना सामोरे जावे लागते. अशा वेळी पोटाला आराम देण्यासाठी आणि पचनक्रिया सुधारण्यासाठी पपईचे सेवन करणे (किंवा पपईचा रस घेणे) अत्यंत फायदेशीर ठरते. अनेक जण याला पोटासाठी कोणत्याही औषधापेक्षा कमी मानत नाहीत.
आयुर्वेदातही पपईला अत्यंत गुणकारी मानले गेले आहे. आयुर्वेदाचार्य बाळकृष्ण सांगतात की, जर तुम्ही दररोज १०० ग्रॅम पपई खाल्ली, तर पोटात आणि आतड्यांमध्ये साचलेला अशुद्ध मल सहजपणे बाहेर पडतो. ज्या लोकांचे पचन खराब आहे आणि ज्यांच्या पोटात गॅस तयार होतो, अशा लोकांना पपईच्या सेवनाने मोठा दिलासा मिळतो. चला, संशोधनाच्या आधारे जाणून घेऊया की पपई आतड्यांची हालचाल कशी सुधारते आणि पचनक्रिया कशी गतिमान करते.
*पपई: शौचाची क्रिया नियमित कशी करते? (Papaya: How to regularize bowel movements)*
आपली पचनसंस्था आणि शौचाची क्रिया सुधारण्यासाठी वैद्यकीय शास्त्रात पपईला एक अत्यंत प्रभावी नैसर्गिक उपाय मानले जाते. जेव्हा अन्न व्यवस्थित पचत नाही, तेव्हा आतड्यांची हालचाल मंदावते, ज्यामुळे बद्धकोष्ठता (Constipation) आणि अपचनाच्या समस्या निर्माण होतात. आधुनिक गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजीच्या क्लिनिकल चाचण्यांनुसार, पपई प्रामुख्याने तीन वैज्ञानिक मार्गांनी आपल्या शौचाच्या क्रियेचे नियमन करते:
– *फायबर आणि पाण्याचे प्रमाण :* ‘मेडिकल न्युज टुडे’ आणि अनेक आरोग्य मासिकांनुसार, पपईमध्ये फायबर आणि पाण्याचे प्रमाण खूप जास्त असते. यामुळे मला मऊ होतो आणि आतड्यांची हालचाल सुधारते.
– *पाचक एन्झाईम्स (Enzymes):* पंपईमध्ये ‘पेपेन’ (Papain) आणि ‘कायमोपेन’ (Chymopapain) नावाचे प्रोटीओलायटिक एन्झाईम्स असतात.
– *जड प्रथिनांचे विघटन:* न्यूरोएंडोक्राइनोलाॅजी लेटर्समध्ये प्रकाशित झालेल्या एका संशोधनानुसार, जेव्हा आपण मांस, कडधान्ये किंवा दुग्धजन्य पदार्थांसारखे जड प्रोटीन खातो, तेव्हा पोटाला ते पचवण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो. पंपईमधील ‘पेपेन’ एन्झाईम पोटात या जटिल प्रथिनांचे अमिनो ॲसिडमध्ये खूप जलद विघटन करते. यामुळे अर्धवट पचलेले अन्न आतड्यांमध्ये सडत नाही आणि गॅस, पोट फुगणे व ॲसिडिटी त्वरित कमी होते.
*पंपई आतड्यांना उत्तेजित करते (Papaya stimulates the intestines)*
मल पुढे सरकण्याच्या या नैसर्गिक प्रक्रियेला ‘पेरिस्टॅलिसिस’ (Peristalsis) म्हणतात . जर्नल ऑफ मेडिसिनल फूडच्या एका अहवालानुसार:
पंपईमध्ये असणारे विरघळणारे फायबर आणि पाणी आतड्यांमध्ये स्पंजसारखे कार्य करते.
ते मलातील पाणी धरुन ठेवते, ज्यामुळे कोरडी आणि कडक विष्ठा मऊ होते.
हे फायबर आतड्यांच्या भिंतींवर हलका दाब निर्माण करते, ज्यामुळे पेरिस्टॅलिसिसची गती वाढते आणि शौचाची क्रिया नैसर्गिकरित्या सुलभ होते.
*बद्धकोष्ठता आणि इरिटेबल बाऊल सिंड्रोममध्ये प्रभावी (Effective in IBS and Constipation)* दीर्घकालीन बद्धकोष्ठता आणि इरिटेबल बाऊल सिंड्रोम (IBS) ने गस्त असलेल्या लोकांच्या आतड्यांच्या संरक्षक आवरणावर सौम्य सूज असते. अमेरिकेतील नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ हेल्थ ( NIH) अंतर्गत झालेल्या क्लिनिकल चाचण्यांमध्ये असे दिसून आले आहे की, ज्या रुग्णांना नियमितपणे पपईचा अर्क किंवा पिकलेली पपई देण्यात आली, त्यांच्या शौचाच्या वारंवारतेमध्ये सकारात्मक सुधारणा झाली. पंपईमधील व्हिटॅमिन-सी आणि बीटा-कॅरोटीनसारखे ॲंटीऑक्सिडंट्स आतड्यांची सूज कमी करुन पचनक्रिया मजबूत करतात.
*उन्हाळ्यात पपईचे सेवन कधी करावे? (When should you consume papaya in summer?)*
आयुर्वेदात अन्नाला केवळ पोषणच नव्हे, तर ‘औषध’ मानले जाते आणि प्रत्येक अन्नपदार्थांची एक निश्चित वेळ सांगण्यात आली आहे. पपईची प्रकृती उष्ण असते आणि पचनानंतर तिचा विपाक (रस) तिखट होतो. उन्हाळ्यात शरीरातील ‘पित्त दोष’ आधीच वाढलेला असतो, त्यामुळे या ऋतूत पपई खाताना आयुर्वेदाने काही विशेष नियम सांगितले आहेत:
– *सर्वोत्तम वेळ:* उन्हाळ्यात पपई खाण्याची सर्वोत्तम वेळ सकाळी ९:०० ते ११:३० च्या दरम्यान आहे. या काळात आपली पचनशक्ती (जठराग्नी) अधिक सक्रिय असते.
– *बद्धकोष्ठतेसाठी उपाय:* ज्या लोकांना जुनाट बद्धकोष्ठता किंवा पोटदुखीचा त्रास आहे, त्यांनी उन्हाळ्यात सकाळी उठल्यावर कोमट पाणी प्यावे आणि त्यानंतर अर्ध्या तासाने मर्यादित प्रमाणात पपईचे सेवन करावे.
– *रात्री खाणे टाळा:* उन्हाळ्यात रात्री उशिरा पपई खाणे टाळावे. रात्री शरीरात कफ वाढण्याची प्रवृत्ती असते, तसेच रात्री पचनक्रिया मंदावल्यामुळे पपई खाल्ल्यास पोटात जडपणा येऊ शकतो.
संकलन : यशवंत वाघ
************************
About the Author
